پیشینه شعر و ادب در منطقه دشتک

دشتک(در استان چهارمحال بختیاری) با تاریخ و فرهنگ دیرینه یکی از کانون های مهم تاریخ و فرهنگ بختیاری به شمار می رود و همواره در عرصه های مختلف پیشتاز بوده است و بزرگان و افراد برجسته ای از این دیار برخاسته اند.


پیشینه شعر و ادب در منطقه دشتک

   ادبیات سرزمین بختیاری در گذر تاریخ با توجه به شیوه زندگی کوچ نشینی، عمدتا به صورت ادبیات عامیانه و شفاهی در قالب ترانه ها، سوگواره ها، افسانه ها و حماسه ها و... شکل گرفته است. فرهنگ بختیاری در قالب این نوع ادبیات، بسیار غنی و سرشار از آثار و اشعار ناب است که ریشه در ادبیات ایران باستان دارد. اما به دلیل روحیه آزادی خواهی این قوم و مجبور شدن به جابجایی و زندگی در شرایط سخت  و نیز در کشاکش جنگ ها و نبردها، و محرومیت های شدید، ادبیات مکتوب از بین رفته و یا اجباراً دیرتر شکل گرفته است. از این رو آثار مکتوب در ادبیات بختیاری به تدریج از دوران صفویه و قاجاریه ثبت شده است. و منطقه دشتک نیز از این امرمستثنی نیست

 تاریخچه شعر و ادب در دشتک:

   دشتک(در استان چهارمحال بختیاری) با تاریخ و فرهنگ دیرینه یکی از کانون های مهم تاریخ و فرهنگ بختیاری به شمار می رود و همواره در عرصه های مختلف پیشتاز بوده است و بزرگان و افراد برجسته ای از این دیار برخاسته اند. از این رو در این نوشتار نگاهی اجمالی به پیشینه شعر و شاعری در دشتک خواهیم داشت. در منطقه دشتک نیز همچون سایر نقاط سرزمین بختیاری ادبیات عامیانه در طول قرون گذشته در قالب اشعار و مطالب شفاهی که سینه به سینه نقل می شده و ترانه ها، نواها؛ سوگواره ها و.. وجود داشته است که در اغلب موارد با دیگر نقاط مشابهت داشته و در برخی موارد خاص دشتک بوده است.

    پژمان بختیاری در کتاب «خاشاک» به رونق شعر و ادب از گذشته های دور در منطقه دشتک اشاره می کند: «[در دامنه کوه احمدلیوه در دشتک] محافل شبانه رونق دیگر داشت از گوشه و کنار، نواهای مخصوص «بختیاری» بلند می شد. در چادر عمو  یک نفر به آواز بلند اشعار قهرمانی و قطعات حماسی را می خواند. این اشعار معمولاً نقاشی روح داری از میدان های جنگ بود که دلیران گذشته و اجداد رشید ما  قهرمان آنها شمرده می شدند:  «برادران نعش مرا در تنگه ای بگذارید که همواره بانگ تفنگ در آن شنیده شود. دشمن بی رحم است بکشید و گرنه کشته خواهید شد. هر سو نظر می افکنم «دال» اسبم به نظر نمی رسد. بی اختیار دست به کیسه کمر قطار فشنگ می برم!... فشنگی باقی نمانده است.»

   دشتک در طول تاریخ در زمینه شعر و ادب و هنر در ناحیه بختیاری سرآمد بوده است از جمله نخستین افرادی که در آثار مکتوب از وی نام برده شده است «ملاعلی بنده بهرامی» است که از مکتب داران معروف دشتک و شخصیتی ادیب و خوشنویس بوده است. زنده یاد پژمان بختیاری از او به عنوان استاد دوران کودکی اش نام برده است(افزون بر یک قرن پیش حدود سال1285ه.ش): «مکتبخانة ما مسجدی تاریک بود که چنار بسیار عظیم و چندصد ساله ای بر آن سایه می افکند... ملاعلی بنده، استاد مکتب ما بود و تمام دختران و پسران دشتکی در محضرش درس می خواندند.» اگرچه آثاری از ملاعلی بنده باقی نمانده است ولی نمونه دست نوشته های وی بر حاشیه یک قرآن قدیمی موجود است.

    محمدجواد خان، برادر پژمان نیز از خوشنویسان دشتک بود: «برادرم محمدجوادخان که بعدها کشته شد، هفته ای یک روز به مکتب آمده و به تعلیم مشق خط، مبادرت می ورزید. برادرم، خطی پخته داشت و در مدرسة «فلاحت» تحصیلات علمی خود را به به پایان رسانیده بود. مرحوم مظفرالدین شاه، که ظاهراً مؤسس مدرسة مزبور بود، تصدیق او را با ده اشرفی جایزه، اعطا فرموده بود .»

     ادیب و شاعر دیگری که بزرگان دشتک از او یاد کرده اند «ملاعلی شریف زاده» بود که  از مکتبداران معروف دشتک به شمار می رفت و بسیاری از بزرگان دشتک در محضر وی خواندن و نوشتن آموختند. «ملاعلی» اشعار زیادی سروده است اما متاسفانه به جز یک قطعه که به صورت شفاهی نقل شده آثار دیگری از وی در دسترس نیست. پس از آن نیز دشتک شاعران متعددی را در دامان خویش پرورانده است و آثار آنها به صورت مکتوب در دسترس است که در این نوشتار به اختصار به معرفی برخی از شاعران قدیم و پیشکسوت منطقه دشتک آنها خواهیم پرداخت:

برخی شاعران قدیم و پیشکسوت منطقه دشتک

   پژمان بختیاری(1279ـ1353):  حسین پژمان بختیاری، محقق، مترجم و شاعر بزرگ معاصر در سال ۱۲۷۹ هجری شمسی در تهران به دنیا آمد. اما زادگاه اصلی و سرزمین پدری وی «دشتک بختیاری» است که در 85 کیلومتری مرکز استان چهارمحال بختیاری، در دامنه کوهساران بلند بختیاری، منتهی به «زردکوه» و در کنار سرچشمه های اصلی «رود کارون» واقع است. پدر پژمان،«علیمرادخان میرپنج» از سلسله معروف خوانین بختیاری، و از سرداران دوران مشروطه بود که در دشتک سکونت  داشت. مادر پژمان «عالمتاج قائم مقامی متخلص به ژاله» از شاعران نامدار اواخر قاجاریه و از سلسله شریف سادات بود که اشعار زیبا و پر خروش وی معروف است. اما متاسفانه این وصلت نامتناسب به دلیل فاصله ی سنی و ناسازگاری اندکی بعد به جدایی انجامید. و پژمان که نوزادی بیش نبود در رنج و آوارگی به زندگی خود ادامه می دهد.

     پژمان نخستین بار در دشتک به مکتبخانه می رود و به تحصیل علم مشغول می شود و خود به این موضوع اشاره دارد « مکتبخانة ما مسجدی تاریک بود که چنار بسیار عظیم و چند صد ساله ای بر آن سایه می افکند.«ملاعلی بنده» استاد مکتب ما بود و تمام دختران و پسران «دشتکی» در محضرش درس می خواندند.» پژمان بختیاری در سوم آذرماه سال 1353 وفات یافت.

   2ـ سید ابوطالب موسوی(1281ـ1374): سید ابوطالب موسوی دشتکی، عالم، شاعر و معلم برجسته قرآن و از بزرگان این دیار در سال 1281 هجری شمسی در روستای دشتک در خانواده ای مذهبی که از سلسله شریف سادات بودند، دیده به جهان گشود. سیدابوطالب در مکتبخانه دشتک خواندن و نوشتن را آموخت و قرآن و تعالیم دینی را به خوبی فرا گرفت. و بعدها توانست با مطالعه در متون دینی و کسب معرفت به سرچشمه های معارف اسلامی دست یافته و در این زمینه تسلط کافی پیدا کند. وی سالها ملجاء مردم در امور دینی و شرعی گردید. او در تقوی، اخلاق و تواضع سرآمد بود.

   سیدابوطالب در شعر و ادب و خوشنویسی نیز تسلط داشت و اشعار فراوانی سرود که متاسفانه بخش اعظم آنها که به دیگران سپرده بود، مفقود شده است. او همچنین از مکتبداران قدیمی دشتک به شمار می رفت و بسیاری از بزرگان دشتک در محضر وی درس خوانده و کسب فیض نموده بودند. وی سرانجام در چهارم آذر ماه سال 1374 در حالیکه بیش از 90 سال از عمر پربرکت وی سپری شده بود در زادگاه خود،دشتک دار فانی را وداع گفت و در جوار رحمت حق آرام گرفت. از اشعار اوست:

نا امید از رحمت و بیم  و عذاب     هردو با هم توامند اندر حساب

هر دو را  باید به قلب خود  قرار     بدهی  از رحمت  ز قهر کردگار

رو  بگیر  از  امر حق  معروف را      ز ابتدا  فرمـوده است تا  انتها

در تفکر شو  به هوش آیی دمی     چشم  خود  وا کن ببین عالمی

طالبا در خواب غفلت تا به کی        گر تو نفرستی کسی نایدز پی...

    3ـ میرزامحمد بهرامی(1301ـ1362):  میرزامحمدبهرامی دشتکی، خوشنویس، شاعر و شاهنامه خوان برجسته بختیاری، در سال 1301 ه.ش. در دشتک متولد گردید. پدرش ملاعلی بنده، از مکتبداران دشتک و استاد دوران کودکی پژمان بختیاری و مادرش از سلسله سادات (خواهرسیدابوطالب) بود. بنابه گفته بزرگان دشتک، وی شخصیتی ادیب، سخنور و خوشنویسی چیره دست بود. و در هنر نگارگری نیز نیز دستی داشته است. برخی آثار خوشنویسی وی و بسیاری از اسناد دشتک که توسط او نگارش یافته است، در دسترس است. وی همچنین از شاعران قدیم دشتک بود و اشعار زیبایی سروده است اما متاسفانه مقدار کمی از آثار شعری او باقیمانده است..

    میرزامحمد بهرامی در آن روزگار از شاهنامه خوانان معروف بختیاری و کشوری به شمار می رفت. در سال 1354 در کنگره ملی فردوسی، در طوس شرکت نمود و به شاهنامه خوانی پرداخت. «دکتر انجوی شیرازی از ادبای برجسته کشور و از مسئولان کنگره شاهنامه خوانی» در همین خصوص مکاتباتی با وی داشت و از او تجلیل نمود (نامه دکتر انجوی شیرازی موجود است). وی سرانجام در سال 1362 در دشتک دار فانی را وداع گفت. از اشعار اوست:

 من شیفته ی خُلق نکویـت گشتم    یکتا گهـرا به جستجـویـت گشتم

 از چشمة عدل و داد  نوشیدی آب   ای مشک خُتَن مست زبویت گشتم

خدادوست براتی(1284ـ 1379): خدادوست براتی دشتکی در سال 1284 در روستای دشتک به دنیا آمد. وی از شاعران پیشکسوت و قدیم دشتک است. مجموعه اشعار وی  در سال 1381در کتابی با نام «غم دل» به چاپ رسیده است. او در سال 1379 در دشتک دیده از جهان فروبست

شعر من محصول دانشگاه  نیست     گفته ای  از گوشــه  صحــرا بود

چون گلی خودرسته دردامان دشت    پیش چشم مردمــان زیبــا بود...

احمد الیاسی(متولد1309ـ دشتک): آاحمد الیاسی از شاعران پیشکسوت و از بزرگان معروف دشتک است که در سال 1309 در دشتک به دنیا آمد. وی همچنین از شاهنامه خوانان این دیار به شمار می رود. شرح حال و نمونه اشعار وی در کتاب پارسی سرایان بام ایران در سال 1385 آمده است. از اشعار اوست:

دشتک ما پر گل است اندر بهـار     کبک ها  قهقـه زنند در کوهسار

این مکـان باشـد ز ایـل  بختیـار      بختیاری  این مکان دارد قــرار

در شمالش  کــوه  زرده  مستقر      در جنـوبش رود کـارون رهگـذر

مردمانش   جملگی  مهمــان نواز        اهل ایمان و مـروّت، هم  نماز

شاعر نامیـش  پـژمـان  بختیـار        داشته در کودکی  اینجـا  قـرار

دشت و صحرا سبز در فصل بهار        گشته گلگون دامن هر کوهسار...

سید قنبر موسوی (متولد 1308ـ دشتک): سید قنبر موسوی از بزرگان دشتک و شاعر پیشکسوت این دیار است. در سال 1308 در روستای دشتک دیده به جهان گشود.  وی دوران نوجوانی خود را جهت کسب علوم دینی در یکی از مکتبخانه های اصفهان به نام «مکتب عرب ها» گذراند و مقدمات را در محضر شیخ امان الله گوجانی فرا گرفت اما بعدها به دلیل مشکلات عدیده ای که داشت، ادامه تحصیل نداد و به زادگاهش دشتک بازگشت.

    وی هیچگاه از مطالعه قرآن و کتابهای ادبی مانند شاهنامه فردوسی، مثنوی مولانا، حافظ و سعدی غافل نبود به گونه ای که هم اکنون در سن 83 سالگی چند صد بیت از هر داستان بلند شاهنامه را با لحنی حماسی از بر می خواند و بیشتر اشعار وی که حدود 3000 بیت است به پیروی از اوزان شعر مولوی و فردوسی می باشند.  درون مایه شعر وی اغلب توحید، منقبت ائمه ،وصف طبیعت، عدالت و ستایش دادگری است. از  اشعار او است.

چه زیبا بود کوه و دشت و دمن       گل و لالـه و سنبـل  و یاسمن

شقایق سر از خاک کرده برون        بنفشـه زده  خیـمــه  نیلگـون

نوازنـده مـرغـان  ز بـوی  بهـار       به هر گوشه ای سبزه و مرغزار

شقایـق ببالـد  به زیبـای  رنگ       که خورشید نارد ز تابش درنگ

به باغ و به بستان شکوفه به هم      که  باران رحمـت  برَد گرد غم

به دشتک نگه کن چو باغ بهشت      چو بتگر نگه کرد  بت را بهشت

زینل امانی (متولد1309ـ دشتک):  زینل امانی  متولد 1309 در روستای دشتک است. وی از شاعران پیشکسوت دشتک به شمار می رود. مجموعه اشعارش در کتابی تحت عنوان «گلشن ادب» در سال 1378 به چاپ رسیده است. از اشعار اوست:

دشتک

یکی دشت به دامان کـوه  کبــود      بود خاک پاکش  به  ماننــد عود

بـود نام آن ، دشتــک  سرفــراز        خرامان در آن کبک و تیهو و باز

در آن است  از  خرمی ها  و  نور         هزاران  نشان  از  شکوه  و غرور

به پیـرامــن دشتک ار بنـگــری         پراکنده  باشـد در آن  گوهـری

بود قدمتـش بیش تـر  از  هــزار         نـژادش همــه  بختیـاری تبـار

به چوقا  و مینا  و شال  و  شَده         گذر کرده این قدمت از صد سده

سزد  گر  بخوانیش  دشت کیان          که خود یادگاراست زعهد مهان...

نوراله ایلبیگی (متولد 1291سرپیر):  نوراله ایلبیگی معروف به آحفیظ اله از شاعران پیشکسوت این منطقه است که درسال 1291 در سرپیر دشتک متولد گردید. در شرح زندگینامه اش می نویسد: «اینجانب نوراله ایلبیگی معروف به حفیظ اله فرزند مرحوم باقرخان و از نوادگان رضاقلی خان مشهور به ایلبیگی.. در سال 1291 هجری شمسی در قریه «سرپیر خاتون حلب» پا به عرصه وجود گذاشتم... مرحوم پدرم بواسطه علاقه خاصی که به ائمه اطهار داشتند، گنبد و بارگاه «امامزاده خاتون حلب» را احداث نمود و چون طبع شعر نسبتا خوبی داشت تاریخ ساخت و احداث گنبد بارگاه را در قالب سرودة ذیل بر روی سنگی نوشت و بر بالای زنجیر و درب ورودی گنبد نصب نمود(1333ه.ق)

 روزی که ز غیب سویم الهام رسید       در ساختـن امامـزاده پیغــام رسید

 باقر به هزار و سیصد و سی و سه      بُدکه این گنبدوبارگه به اتمام رسید

    پدرم(باقرخان) علاقه زیادی به مطالعه کتاب های مختلف به خصوص آثار شعرای نامی و بزرگ مانند سعدی، حافظ، مولوی، فردوسی و... داشت و نیز کتاب های فراوان دیگر خریداری و مطالعه می نمود این امر باعث علاقه شدید من به کتابخوانی و مطالعه گردید...» نوراله ایلبیگی در سال 1387 دیده از جهان فرو بست. عنایت اله ایلبیگی فرزند وی نیز از شاعران فعال و پیشکسوت این منطقه است. مجموعه اشعار نوراله ایلبیگی در سال  1382در کتابی تحت عنوان «فریاد دل» منتشر گردید. از اشعار اوست:

صبح  دم  برخیـز  از  بهـر  نماز      با خدای خویش  کن  راز و نیاز

بعد از آن درکار خود می کن تلاش     از  حلالی  می نمـا  امر  معاش

در ره  انسانیت کن جد  و جهد        از  زمان  مهـد تا  وقــت لحــد

چون که  فرموده ی پیغمبر است       وحی  و الهـام  خدای داورست

در ره ظلم  و جفــا  هرگــز  مپُو         تو به هر شغلی حقیقت را بگو

نام  نیکی  گر  بجــا  بگذاشتی         گنج  بی پایان  بجــا انیاشتی

«نوریا»حق گـو و حرف حـق شنو       هرچه می کاری همان سازی درو...

قهرمان محمدی(متولد ـ سرپیر):  قهرمان محمدی، از شاعران معروف و برجسته بختیاری است که اهل سرپیر دشتک و هم اکنون مقیم شهر اصفهان است.  کتاب های «بر شانه های زردکوه» (1377) و  «گزیده شعر بختیاری» (1390) از آثار اوست. وی همچنین سردبیر مجله «کُهرنک» (ویژه تاریخ و فرهنگ بختیاری) است..  از اشعار اوست:

بختیاری که به مشروطه جلو بید و علمدار

اِگُرُهْدن ز وَرِس لشکر شاهی  به شَوِ تار

اِوُرِستادِن نیاس ارُدی «ستار» و «سپهدار»

پَه چه وابیده حَلا سیچه مِن شهر وبه کُهسار

نه خوس و بَوس ایَشْنِه و نه پیرار و نه پارِس...

و ...

    شایان ذکر است در فهرست فوق فقط به شاعران قدیم و پیشکسوت در محدوده زمانی و سنی خاصی اشاره شده است..

انجمن شعر و ادب  دشتک

    نزدیک به یک دهه از فعالیت انجمن  ادبی پژمان بختیاری دشتک می گذرد، این انجمن از جمله انجمن های فعال و موفق استان است که تا کنون فعالیت های زیادی در داشته است. انجمن ادبی پژمان بختیاری در سال 1380 با همکاری جمعی از شاعران، نویسندگان و ادب دوستان دشتک و حمایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی تاسیس گردید و از سال1381 فعالیت های خود را به صورت رسمی آغاز کرد.

  انجمن طی این مدت اقدامات و فعالیت های گسترده ای داشته است. از جمله پیشنهاد و پی گیری برای برگزاری نخستین «کنگره سراسری پژمان بختیاری» که در سال 1382 در مرکز استان برگزار گردید، برگزاری دو یادمان بزرگ پژمان بختیاری با حضور شاعران و نویسندگان از 9 استان کشور (مردادماه 88 و تیرماه 89 در دشتک)، برگزاری جلسات و همایش های متعدد شعرخوانی و ادبی و ایجاد زمینه برای رشد و ارتقاء فعالیت های ادبی و فرهنگی در دشتک، حضور فعال در جشنواره ها و همایش های منطقه ای و استانی و... اعضای انجمن شامل شاعران، نویسندگان و پژوهشگران حوزه ادبیات هستند. هم اکنون نیز شاعران، نویسندگان، پژوهشگران و هنرمندان زیادی در دشتک فعالیت دارند که در آینده با تکمیل اطلاعات دقیق تر به آن خواهیم پرداخت. دشتک با پیشینه تاریخی طولانی و بستر مناسب فرهنگی به سوی آینده روشن تری در عرصه شعر و ادب و هنر گام بر می دارد.

رضابهرامی دشتکی ـ 1391



تاريخ : شنبه ٢٦ امرداد ۱۳٩٢ | ۱:٠٢ ‎ب.ظ | نویسنده : تورج جانمحمدی و سعدی الیاسی | نظرات ()
.: Weblog Themes By RoozGozar.com :.